لبگزه

ارتباط هدف و وسیله مسأله ای بود که در ضمن صحبت هایم در فرهنگسرای دانشجو بیان کرده بودم که عبدالله رضایی گرامی در باره ی آن توضیح بیشتری خواسته و نوشته بود :

 راستی سید جان بنده یه سوال اساسی برام پیش اومده ، شما یکی از جلسات گفتین که هدف وسیله رو توجیه نمی کنه تو منطق اسلام ، بعدش یکی از جلسات دیگر دکتر در جواب یکی از دوستان گفت که خوب یا بد بودن اتفاق رو خود اتفاق معلوم می کنه ، یعنی یه اتفاقی مثل آدم کشتن بعضی موقع ها بد و مضمومه ، مثل زندگی اجتماعی خودمون ، و بعضی موقع ها هم مثل جهاد در راه خدا ، کشتن آدم ها خوبه و حتی سفارش هم شده ، بنا بر این اینجا به این نتیجه می رسیم که هدف وسیله رو توجیه می کنه دیگه نه ؟ البته و صد البته که به شر طها و شروطها ! مثلا هدف اگه رضای خدا باشه ، این وسیله آدم کشتن رو تو جنگ توجیه می کنه دیگه! ، در هر حال منتظر پاسختون می مونم!

موضوع هدف و وسیله، یکی از مباحث مهم است که از دیرباز ذهن دانشمندان  را به خود مشغول کرده است. بعضی معتقدند که هدف متعالی، در هر صورت و هر جا وسیله ی رسیدن به خود را توجیه می کند و استفاده از آن را مباح می دارد. یعنی برای رسیدن به یک خواسته ی اخلاقی استفاده از ابزارهای غیر اخلاقی اشکالی ندارد. می گویند وقتى زن و بچه ی انسان گرسنه‏اند و منتظر يك لقمه نان، ارتكاب دزدی و حتی جنایت برای سیر کردن آنان چه اشكالى دارد؟ 

اما قرآن، روايات و رفتار پیشوایان دینی ما  و  همینطور فطرت الهی و عقل سلیم، این سخن را یک سفسطه می دانند و معتقدند كه نمی توان براى رسيدن به هدفى درست، از وسيله ای نادرست بهره برد.

مثلاً عده ای در فتنه ى طلحه و زبير، به امام علی علیه السلام مى‏گفتند: چه اشكال دارد كه براى ساکت کردن افراد سرشناس، به آن‏ها باج بدهيد تا در سايه سكوت آن‏ها، بناى حكومت استحكام يابد؟

یا معتقد بودند که باید تا پایه های حکومتشان محکم می شد، معاویه را در حکومت شام ابقاء می کردند و وقتی به ثبات و استقرار رسید او را عزل می کردند تا از همان ابتدا شام از مرکزیت اسلامی جدا نشود.

اما آن حضرت زیر بار نمی رفت  زیرا بر اساس رهنمودهای دینی نمی بایست حتی برای اقامه ی حکومت عدل، بر گمراهان تکیه کند و از آنان یاری جوید. اصولاً حرکت و رفتار امامان ما بر مبنای عدالت، صداقت و راستى بود و گرنه چنانچه  لحظه‏اى به سردمداران غاصب روى خوش نشان مى‏دادند، بهترين وضعيت برایشان فراهم مى‏شد و لازم نبود این همه درگیری، رنج و سختی را تحمل کنند.

آنچه مسلم است اینکه از ديدگاه اسلام در اغلب موارد، برای رسیدن به یک هدف مشروع، وسيله نيز بايد مشروع باشد چرا كه تفكيك هدف و وسيله از يكديگر دشوار است.

از طرف دیگر این موضوع،  یک قضيه ى كلى نيست كه بتوان براى همه ی موارد آن حكم قاطعى  ( چه مثبت و چه منفی )  ارائه نمود و آن را در همه ی امور و موارد  سارى و جارى دانست.  زيرا دین مبین و روح حاکم بر آن هویتی را ایجاد کرده است كه در صورت توجيه‏ شدن هدف به وسیله ی وسیله، چيزى از روح حاکم و هویت دینی باقى نخواهد ماند.

قانون أهم و مهم نيز از اصولى است كه جایگاه ویژه ی خود را دارد. مثلاً دروغ مصلحت آمیز مجاز شمرده شده است؛ چون مسأله مهم‏ترى مثل حفظ جان و آبروی انسانی در كار است كه عقل و شرع بر مهمتر بودن آن گواهى مى‏دهند. البته تشخيص اهم و مهم كارى ساده نيست بلكه نيازمند آگاهى و تسلط کامل بر معيارها و موازين دینی و روح حاکم بر احکام آن است.

بنابراين مقاصدى را كه يك انسان در فرايند زندگى دنبال ميكند همه يكسان نيستند، برخى از اين هدف‏ها، هدف‏هاى مقدماتى، آلى و زمينه‏ساز براى نيل به هدف‏هاى بالاترند و برخى هدف نهايى و اصلی به شمار مى‏روند.

مثلاً عبادت هدف زندگى است؛ اما  از سوی دیگر همين عبادت، یک هدف مقدماتى است. به تعبير ديگر وسيله ای است براى رسيدن به هدف برتر که عبارت از كمال انسان و شكوفا شدن استعدادهاى جان آدمى است كه اوج آن رسيدن به قرب پروردگار مى‏باشد. یعنی مقامى كه انسان به ذات اقدس الهى رهنمون مى‏شود و در جوار رحمت الهى استقرار مى‏يابد.

خلاصه سخن آن كه هدف نهايى انسان كمال است و كمال انسان به معرفت‏الله مى‏باشد و معرفت هر شخص به ميزان قرب او به خداست و تقرب با سير الى الله ممكن است وعبادت (بندگى و سرسپردگى محض در برابر خدا) مسیر سير الى الله است.
البته دوستان می توانند در این زمینه به کتاب های مفصل تر مراجعه کنند. سیری در سیره ی نبوی شهید مطهری نیز در این مقوله مفصل بحث کرده است.

احمد سرابیان هم در کامنتی اینطور نوشته است: